Zomerdiensten 2006

'De spiritualiteit van het landschap', dat is mijn thema voor de vier zomerdiensten op rij waarin ik (Jan de Korte) deze zomer voorga. Op deze pagina een logboek bij deze zomerdiensten. De diensten zijn op 9, 16, 23 en 30 juli, om half tien, in de Schepershof.

27 juli 2006

De vierde dienst op rij is voorbereid. Gezien het thema had dat buiten moeten gebeuren, maar daar kwam niet veel van door de warmte. Gelukkig heb ik in de negen jaar dat we nu in Drenthe wonen wel zoveel indrukken van het landschap opgedaan, dat het binnen ook wel lukte. Geholpen door anderen, dichters, schilders, verhalenvertellers en gemeenteleden die me het een en ander aanreikten. Hier de orde van de dienst, 'Het Drentse landschap: de vraag om het leven te genieten'.

26 juli 2006

Het Drentse landschap, dat moet toch ook aan de orde komen in deze serie diensten rond het landschap. Maar waar heb je het dan over in de grote verscheidenheid aan landschapstypes binnen onze provincie? Pik ik er iets uit of zoek ik naar de grootste gemene deler? Voor mezelf heb ik wat woorden genoteerd. Zo staat er op mijn lijstje: kleinschaligheid (menselijke maat), aanwezig (het ligt klaar voor je), historie (je bent de eerste niet en zeer waarschijnlijk ook niet de laatste, geslachten gaan, geslachten komen), schaduwkanten en mysterie geïntegreerd in volksverhalen, tevredenheid en vertrouwdheid (je hoeft je geen zorgen te maken). Een citaat van Rutger Kopland bracht een en ander weer wat duidelijker (voor mij althans) onder woorden. In een interview geeft hij antwoord op de vraag waar dit landschap (rond de Drentse A) hem raakt.

Voor mij is de vraag altijd nog waarom ik mij zo aangetrokken voel tot dit landschap. Het vervult mij met diepe rust en tegelijkertijd geeft het mij een gevoel van hevige onrust - alsof ik geconfronteerd word met een ten diepste onvervulbaar verlangen. Als ik zo om me heen kijk, denk ik: zo is het. Dit blijft. Ik zou bij wijze van spreken graag bij dit blijvende willen horen. Tegelijkertijd besef ik: ik hoor er niet bij, ik zal er nooit bijhoren, dit is de zogenaamde objectieve werkelijkheid waar ik als subject geen deel aan heb. Dit landschap zal zich niets van mij aantrekken als ik verdwijn. Het staat in principe volstrekt onverschillig tegenover mijn aanwezigheid.

20 juli 2006

De afronding van de voorbereiding van de dienst, op de overdenking na, is het zoeken van passende muziek. Deze keer zocht ik muziek voor twee plaatsen in de orde van de dienst, na het gedicht van Ida Gerhardt en na de overdenking. Het gedicht begint heel luchtig, maar wordt al snel ernstiger en de stilte in het midden van het gedicht vind ik aangrijpend. De bevrijding van de ballonnen geeft even opluchting, maar het besef van leven lang verzwegen wensen maakt niet echt vrolijk. Het antwoord van Gerhardt zit hem in de heenwijzing, 'het beloofde land'. Dat is ook de reden dat ik dit gedicht in deze dienst laat horen, we kijken naar de bergen en we hebben een vermoeden van 'los worden', van opstijgen, van een hogere blik. In eerste instantie dacht ik hier het Miserere van Allegri bij, maar dat bleek te veel in mineur te beginnen, hoewel de ijle jongensstem die er later in klinkt heel mooi zou passen. Na enig zoeken kwamen we (dit doen Margriet en ik samen) bij het Ave Maria van Brahms. Nooit precies aan te geven waarom het past, dat moet ook niet, zo blijft er ruimte om te luisteren en iets nieuws te horen, maar passen doet het. En daarna de ijle en de forse stem van Jesaja. Wie het alvast wil lezen kan hier de orde van de dienst bekijken, 'De bergen: de vraag om boven jezelf uit te stijgen'.

18 juli 2006

Afgelopen zondag de tweede dienst rond een landschap, ditmaal de zee. Gelukkig maakte niemand bezwaar tegen de zee als landschap. Het is nog niet zo eenvoudig een definitie van landschap te geven. In het Onlinewoordenboek van Van Dale vind ik drie omschrijvingen: 1. stuk land dat men in één blik overziet; 2. landstreek; 3. schilderstuk dat een landschap voorstelt. Zegt me nog niet zoveel, zo gezien is mijn achtertuin ook een landschap en nummer drie is een omschrijving die in zijn eigen staart bijt. Meer cultuurfilosofische beschouwingen leren me dat landschap te maken heeft met een manier van kijken, waarbij de mens zich tenminste los moet kunnen zien van het stukje aarde waarop hij leeft en zo zicht krijgt op de horizon. Een schilderstuk is pas een landschap als het de horizon laat zien. Ton Lemaire noemt in dat verband de beklimming van de Mont Ventoux door Petrarca historisch, hij was 'de eerste' die een berg beklom voor het uitzicht en en luidde daarmee een nieuwe wereldbeleving in, waarin de term landschap een moderne betekenis krijgt. Gisteren protesteerde Wim de Bie tegen de horizonvervuiling op zee en noemde de zee en passant het enige nog overgebleven oerlandschap van Nederland. De zee als landschap dus, naar mijn gevoel komen in het begrip landschap twee elementen samen: het wijde van de blik in de natuur zoals die zich aandient en de vooronderstellingen waarmee wij die natuur bekijken en inkaderen. Natuur in een lijstje zou je kunnen zeggen.
Hieronder een foto waarop te zien is hoe het schilderij van Dick Lubbersen in de kerkzaal van de Schepershof hangt en een foto van de Mont Ventoux, niet vanwege de Tour, maar als opstapje naar de dienst van komende zondag, waarin we onze ogen opslaan naar de bergen.

12 juli 2006

Vandaag de orde van de dienst voor aanstaande zondag afgemaakt, zelfs de stukjes muziek heb ik al uitgezocht. Klik hier voor de orde 'De zee: de vraag om overgave'.

11 juli 2006

Niet alleen op Corsica (zie bij 29 juni) zijn bijzondere bergen, ook op Tenerife is meer te zien dan het strand en de zee getuige onderstaande foto's van een rotsformatie die 'de vinger van God' genoemd wordt.

10 juli 2006

Gisteren de eerste dienst in de serie 'de spiritualiteit van het landschap'. Velen hadden gehoor gegeven aan de uitnodiging iets in te brengen, een gedicht, een foto, een schilderij. We konden er een aardige expowand mee vullen en het is nog steeds groeiende. Tijdens de dienst luisterden we twee keer naar een fragment van een cd. Op de vraag 'welke muziek was dat' is het antwoord: het waren delen van de muziek bij de film Ulysses' Gaze van Theo Angelopoulos, de muziek is van Eleni Karaïndrou. Vanmorgen begonnen met de volgende dienst, rond de zee. Gebladerd in gedichten over de zee. Een gedicht als hieronder helpt me een stuk verder. Het is van een Spaanse dichter, Antonio Machado, het is vertaald door Kathinka van Dorp.

Mensen bezitten vier dingen
die op zee nergens goed voor zijn:
anker, roer en riemen
en angst om ten onder te gaan.

7 juli 2006

Gezocht naar een schilderij als begeleidend beeld bij de serie diensten rond landschappen. Het is 'Dijk naar Blokzijl' geworden van Dick Lubbersen geworden. We hebben het vier weken in bruikleen, het hangt aan de achterwand van het liturgisch centrum.

6 juli 2006

Hier de orde van de dienst voor aanstaande zondag: 'de polder: de vraag om je plaats in te nemen'.

3 juli 2006

Zoekend naar gedichten bij het Nederlandse polderlandschap kom je al gauw bij Hendrik Marsman terecht. In de aanloop naar de dienst over de spiritualiteit van de polder hier twee gedichten van hem, één overgetypt en één in zijn handschrift.

Polderland

oneindig is het land,
oneindig zijn de wegen
die naar de kimmen gaan;
ik loop den morgen tegen
in't mistig licht der maan.

29 juni 2006

Weer kreeg ik een foto van een landschap, met een verhaal ditmaal. De reizigers waren op Corsica en kwamen in het dorpje Ghisoni. Lees hun verhaal en klik op de kleine foto voor een grotere weergave.

In ons reisgidsje stond: 'Boven de dalkom verrijzen de bergen Kyrie Eleison en Christe Eleison'. Bijzondere namen voor bergen! Er stond niet bij waaróm ze deze namen hadden gekregen en dat wilden we toch wél weten. En ook was onze vraag: welke twee bergen zijn het nu precies, want het hele gebied bestond uit hoge bergtoppen, de een nog grilliger dan de andere. Dan maar even iemand vragen. Aan het begin van het dorp was een wat oudere vrouw bezig haar bloemen in de tuin te verzorgen. We stopten, ik liep naar haar toe en zei dat we in onze Corsica-gids hadden gelezen over die twee bergen met hun bijzondere namen en of zij wist welke dat waren. 'Jazeker', zei ze, 'als u 100 meter terugloopt, voorbij die bocht in de weg, dan ziet u ze; wacht ik loop wel even mee'. Ik pakte nog even vlug het fototoestel mee. Voorbij de bocht bleef ze staan en wees naar het zuiden. 'Kijk', zei ze, 'links de Kyrie en rechts de Christe'. Ik maakte een foto. Zou ze ook weten waaróm ze zo heten? Ik vroeg het haar. Ze wist het: In de Middeleeuwen had eens een paus (welke dat was, was ze vergeten) Ghisoni bezocht. Toen hij die twee indrukwekkende bergen zag, was hij zó onder de indruk van Gods grootheid als Schepper en tegelijkertijd van de nietigheid van de mens, dat hij ter plekke God en Christus om ontferming had aangeroepen. Sindsdien heten die bergen Kyrie Eleison en Christe Eleison.

28 juni 2006

Het thema voor de zomerdiensten werkt heel inspirerend. Mensen beginnen er op straat over, we praten dan even over het landschap dat hen raakt en waarom. Zwager Rieks die bij Staatsbosbeheer werkt, daar dagelijks bezig is met het landschap van Groningen, noemde me het prachtige boek van Matthijs G.C. Schouten, 'Spiegel van de natuur. Het natuurbeeld in cultuurhistorisch perspectief', uitgegeven in samenwerking met Staatsbosbeheer. Op mijn eigen zoektocht vond ik het boek 'Polders! Gedicht Nederland' van Adriaan Geuze en Fred Feddes. Beide kijk- en leesboeken zijn te leen bij de bibliotheek, even wachten tot ik ze teruggebracht heb, in de dienst van 9 juli zal ik ze ter inzage leggen. In die eerste dienst rond landschappen begin ik met de polder, daar is het voor mezelf ook begonnen. Niet dat ik me toen zo bewust was van het landschap, dat komt voor de meesten later, maar het landschap van je jeugd blijft wel vaak een sterke indruk geven. Die indruk is uiteraard persoonlijk, en dan ook nog van een heel klein stukje van het betreffende landschap. In Nederland zijn er 3891 polders, met heel veel verschillen. Mijn zoeken deze dagen is ook naar een vorm voor de dienst, het begint een beetje te komen.

26 juni 2006

Via de zondagsbrief een oproep gedaan om iets mee te brengen voor de expowand rond het thema 'de spiritualiteit van het landschap'. De eerste toezeggingen zijn gedaan en per email kreeg ik de foto hiernaast met als bijschrift: 'Deze foto geeft mij het ultieme gevoel van het weidse waar de provincie Drenthe zo rijk mee is gezegend'.
Zelf lees ik het een en ander over de waardering van het landschap in onze cultuur. Dat is een heel andere dan in de tijd dat de Bijbel geschreven werd, het is zelfs de vraag of ons begrip van landschap in die tijd wel bestond. De zee bijvoorbeeld heeft in de Bijbel niet alleen een heel andere betekenis dan de meesten van ons er aan toe kennen, er werd ook anders naar gekeken. Waar wij een oneindige waterplas zien, zagen de bijbelschrijvers eerder een muur van water, een monster. Aan mij, als bijbellezer in 2006, de taak die manieren van kijken op een vruchtbare manier bij elkaar te brengen. Eem mooi uitgangspunt geeft Jan Wit in gezang 479, dat is een vraag die ik me bij elk specifiek landschap kan stellen: op welke manier begroet de hemel mij hier? Met daarbij de waarschuwing van Ton Lemaire in gedachten: 'Het landschap in het Westen is evenzeer het beeld van Gods verborgenheid als teken van zijn tegenwoordigheid'. Vanzelfsprekend wordt het nooit, het blijft een zoeken en een steeds opnieuw vragen.

Laat dan mijn hart U toebehoren
en laat mij door de wereld gaan
met open ogen, open oren
om al uw tekens te verstaan.
Dan is het aardse leven goed,
omdat de hemel mij begroet.

7 juni 2006

Bij het nadenken over een thema voor de vier zomerdiensten die ik deze zomer te leiden heb, kwam een oud idee boven. Het was bij een expositie met foto's van landschappen dat ik er ooit op kwam. 'De spiritualiteit van het landschap', daar moet wat mee te doen zijn. Het lijkt me een mooi thema voor een periode waarin we extra oog hebben voor het landschap om ons heen, in ons eigen land en daarbuiten. Elk landschap heeft zijn eigen sfeer en geeft daarom zijn eigen associaties. Zo kun je bij elk landschap stil staan met de vraag hoe dit landschap met je geloof te maken heeft, wat zegt het, wat verbergt het, wat viert het, wat vraagt het. Ik ga er mee aan de slag.